Probiyotik, yeterli miktarda alındığında sağlık yararı sağlaması amaçlanan canlı mikroorganizmayı ifade eder. Bu tanım her fermente gıdayı veya içinde bakteri bulunan her ürünü otomatik olarak probiyotik yapmaz; mikroorganizmanın kimliği, miktarı ve belirli yararı önemlidir.
Probiyotik ne demektir?
İnsan vücudu, özellikle bağırsaklar, çok çeşitli mikroorganizmalarla birlikte yaşar. Probiyotik ürünlerde bulunan bakteriler veya mayalar bu topluluğun bazı üyelerine benzeyebilir; fakat 'bakteri içeriyor' demek tek başına sağlık yararı kanıtlamaz. Yaygın gruplar arasında Lactobacillus ve Bifidobacterium türleri ile maya olan Saccharomyces boulardii bulunur. Etki çoğu zaman mikroorganizmanın cinsine, türüne ve hatta suşuna özgüdür. Bir Lactobacillus suşuyla elde edilen araştırma sonucu aynı cinsten başka bir ürüne doğrudan aktarılamaz.
Suş ve CFU neden önemlidir?
Mikroorganizmanın adı genellikle cins, tür ve suş koduyla yazılır. Bu ayrıntı, etiketteki ürünü klinik çalışmada kullanılan mikroorganizmayla karşılaştırmayı sağlar. CFU, yani koloni oluşturan birim, canlı mikroorganizma miktarını ifade eder. Daha yüksek CFU her zaman daha iyi değildir; etkili miktar suşa ve kullanım amacına göre değişir. Etikette miktarın üretim anında mı yoksa raf ömrü sonunda mı garanti edildiği, önerilen saklama sıcaklığı ve son kullanma tarihi kontrol edilmelidir. Suş bilgisi vermeyen, yalnızca 'milyarlarca yararlı bakteri' yazan ürün bilimsel değerlendirmeyi zorlaştırır.
Fermente gıda ile probiyotik aynı şey mi?
Yoğurt, kefir, bazı turşular ve kimchi fermantasyonla üretilir; ancak işleme ve saklama sırasında canlı mikroorganizma miktarı değişebilir. Isıl işlem görmüş bir üründe canlı kültür kalmayabilir. Ayrıca fermente gıdadaki mikroorganizmanın belirli bir sağlık yararı için tanımlanmış olması gerekir. Bu nedenle her fermente ürün teknik olarak probiyotik kabul edilmez. Bununla birlikte fermente gıdalar çeşitlilik, tat ve besin içeriği açısından dengeli beslenmenin parçası olabilir. Etikette 'canlı ve aktif kültür' ifadesi bulunması yararlı bilgi sağlar fakat tek başına hastalık tedavisi iddiasını desteklemez.
Prebiyotik ve sinbiyotik farkı
Prebiyotikler canlı mikroorganizma değildir. Bağırsaktaki belirli mikroorganizmalar tarafından kullanılan ve sağlık yararı sağlaması amaçlanan bileşenlerdir; bazı lif türleri bu grupta ele alınır. Sinbiyotik ise canlı mikroorganizma ile onu destekleyen uygun substratı aynı üründe bir araya getirir. Postbiyotik kavramı canlı olmayan mikroorganizma preparatları ve bileşenleri için kullanılır. Bu terimler birbirinin eş anlamlısı değildir. Bir ürünün birden fazla kavramı aynı etikette kullanması, her bileşenin miktarının ve işlevinin ayrıca değerlendirilmesi gereğini ortadan kaldırmaz.
Bilimsel kanıtlar ne kadar güçlü?
Probiyotikler antibiyotikle ilişkili ishal, bazı bağırsak sorunları, atopik egzama ve başka birçok alanda araştırılmıştır. Bazı özel formülasyonlar ve suşlar umut verici sonuçlar göstermiş olsa da NCCIH, çoğu kullanım alanında hangi probiyotiğin, hangi dozda ve kimlerde yararlı olduğunun henüz kesinleşmediğini vurgular. Araştırma sonucu ürün düzeyinde okunmalıdır: farklı suşları ve miktarları içeren iki kutu aynı kabul edilemez. Probiyotikler tanı veya tedavinin yerine kullanılmamalı; antibiyotik ya da başka bir ilaç sağlık profesyonelinin önerisi olmadan bırakılmamalıdır.
Probiyotik ürünü değerlendirirken
Etikette tam mikroorganizma adı ve suş kodu, porsiyon başına CFU, raf ömrü sonuna kadar canlılık garantisi, saklama koşulları ve kullanım amacı aranmalıdır. Buzdolabı gereksinimi ürüne göre değişir; oda sıcaklığında dayanıklı ambalajlar da bulunur. Çok sayıda suş içermesi otomatik üstünlük sağlamaz. Araştırmada kullanılan suşla eşleşme, ürünün güvenilir üretim ve saklama zinciri daha önemlidir. Alerjenler, kapsül bileşenleri ve eklenen prebiyotik lifler de incelenmelidir; bazı lifler hassas kişilerde gaz ve şişkinliği artırabilir.
Kimler daha dikkatli olmalı?
Sağlıklı kişilerde probiyotikler genellikle iyi tolere edilir; başlangıçta gaz veya sindirim değişikliği görülebilir. Bununla birlikte uzun dönem güvenlik verileri her ürün için aynı düzeyde değildir. Ağır hastalığı, ciddi bağışıklık baskılanması veya merkezi damar kateteri bulunan kişilerde canlı mikroorganizmalara bağlı enfeksiyon riski daha önemli olabilir. FDA, özellikle hastanede yatan prematüre bebeklerde kullanılan probiyotik ürünlerle ilişkili ciddi ve ölümcül enfeksiyon riski konusunda uyarıda bulunmuştur. Bebekler, gebeler ve bağışıklık sistemi baskılanmış kişiler ürünü sağlık profesyoneli değerlendirmesi olmadan kullanmamalıdır.
Kaynaklar
- Probiotics: Usefulness and Safety · National Center for Complementary and Integrative Health
- 5 Things To Know About Probiotics · National Center for Complementary and Integrative Health
- FDA Raises Concerns About Probiotic Products Sold for Use in Hospitalized Preterm Infants · U.S. Food and Drug Administration